Bruggen bouwen in een verdeelde wereld: lessen uit Ethiopië

Welkom! Wat was jullie eerste indruk van Nederland?

Honelegn: ‘De rust. Mensen zijn hier kalm, houden rekening met elkaar en vermijden overlast. In Ethiopië zijn we expressiever en luider, niemand kijkt op van lawaai, haha. Ook het verkeer viel op: ondanks de beperkte middelen zie je in Addis veel auto’s. Hier, in een rijker land, zie je juist weinig auto’s en veel fietsen. Dat is gezonder en verlicht de verkeersdruk. Zoiets zou ik ook in Ethiopië willen zien.’
Nejat: ‘Vanuit het vliegtuig zag ik meteen hoe geordend alles is: landbouwvelden, wegen, steden. Als iemand die van structuur houdt, voelde dat prettig. De mensen zijn beleefd, geven je ruimte. In Addis (de hoofdstad van Ethiopië, red.) is het socialer, maar ook chaotischer. Dat mis ik hier een beetje. Verder viel me het eten in hotels op: vaak koud, weinig kleur, veel zelfbediening. In Ethiopië word je in een restaurant volledig geholpen. Die zelfredzaamheid is mooi, maar kan lastig zijn als je niet gewend bent om om hulp te vragen.’

Het dagelijks leven en de gebruiken verschillen. Hoe zit het met het nieuws? Waar berichten de media over in Ethiopië?

Honelegn: ‘De staatsmedia richten zich op nationale thema’s, zoals looneisen van leraren en medisch personeel, of vredesonderhandelingen met rebellengroepen. Maar op sociale media draait alles om het gewapend conflict in het noorden, vooral in de Amhara-regio.’
Nejat: ‘Internationale thema’s komen nauwelijks aan bod, behalve als ze directe impact hebben. Zo leidde het stopzetten van humanitaire hulp door USAID tot ontslagen en stilgelegde projecten, met name in de gezondheidszorg. Dat veroorzaakt veel onrust. Het Israël-Gazaconflict wordt voornamelijk besproken via politici en sociale media.’

Ethiopië kent verschillende religieuze groepen en er is vaak spanning tussen hen. Hoe uit zich dat in het dagelijks leven?

Nejat: ‘Ethiopië is gepolariseerd, vooral op religieus en etnisch vlak. In landelijke gebieden is de scheiding het sterkst. Sommige buurten zijn volledig islamitisch of christelijk, en daarbinnen zijn er vaak ook weer verschillende denominaties of stromingen. In Addis is er meer interactie, maar ook daar blijft wantrouwen. Een voorbeeld: tijdens landelijke examens werden moslimmeisjes soms gedwongen hun hoofddoek af te doen. De overheid noemt het onderwijs ‘seculier’ en verbiedt religieuze uitingen. Dat leidt tot protesten en soms zelfs dodelijke confrontaties.’
Honelegn: ‘Het is bemoedigend om te zien hoe het JISRA-programma verandering brengt en heeft bijgedragen aan het in harmonie samenleven. Mensen van verschillende achtergronden komen samen bij bijvoorbeeld bruiloften en begrafenissen.’

Hoe zijn de lokale autoriteiten hierbij betrokken?

Honelegn: ‘We werken nauw samen met overheidsinstanties op het gebied van vredesopbouw en het bepleiten van godsdienstvrijheid, met name met afdelingen die gericht zijn op vrede en veiligheid. Dankzij het lobbywerk van religieuze leiders hebben christelijke gemeenschappen in overwegend islamitische gebieden eigen plekken, zoals begraafplaatsen, Meskel-pleinen en een locatie voor de viering van Driekoningen. In sommige regio’s zijn er zelfs orthodoxe kerken gebouwd.’
Nejat: ‘Lokale autoriteiten doen actief mee aan bijeenkomsten die georganiseerd worden binnen het JISRA-programma. Ze zijn aanwezig bij interreligieuze gesprekken, bijeenkomsten over gemeenschap en conferenties. Vooral spelen ze een belangrijke rol in de aanpak van gendergerelateerd geweld, zoals vrouwelijke genitale verminking, en in initiatieven die vrouwenemancipatie ondersteunen. Dankzij hun betrokkenheid wordt de verbinding tussen lokale acties en beleidsmakers sterker.
Daarnaast nemen ze deel aan gesprekken over klimaatactie en vrede. Ze brengen hun kennis vanuit bestuur mee en helpen samenwerking op gang. Hun aanwezigheid geeft deze bijeenkomsten meer gezag en helpt om beleid beter af te stemmen en duurzame verandering te realiseren. Hoe actief autoriteiten meedoen, verschilt per regio. Maar doordat JISRA hen met respect benadert, voelen zij zich serieus genomen en erkennen zij hun rol als belangrijke partners in de opbouw van inclusieve en duurzame vrede.’

Religie wordt vaak gezien als de oorzaak van conflicten. Klopt dat beeld?

Honelegn: ‘Zelden. Religieuze leiders prediken meestal vrede en liefde. Polarisatie wordt vooral aangejaagd door mensen die religie misbruiken om macht te verkrijgen. Ze gebruiken religieuze identiteit om hun achterban te mobiliseren en conflicten op te stoken. Maar de boodschap van religie zelf is juist verbindend.’
Nejat: ‘Mee eens. Binnen religies zijn er soms conflicten, maar die gaan meestal over macht, status of geld – niet over geloof.’
Honelegn: ‘Op dit moment veroorzaakt politieke polarisatie hevige conflicten en ontheemding. Vreedzame dialoog tussen politieke leiders is daarom dringend nodig.’

Wat doet het JISRA-programma hiertegen?

Honelegn: ‘JISRA bevordert dialoog tussen religieuze groepen. Mensen die elkaar eerst wantrouwden, zitten nu samen aan tafel. De focus ligt op overeenkomsten en gedeelde waarden. Religieuze leiders spelen een sleutelrol in het verspreiden van de vredesboodschap.’
Nejat: ‘Het programma kwam op het juiste moment. Wat eerst onbespreekbaar was, wordt nu besproken. Preken zijn veranderd van aanvallend naar verbindend. Jongeren, vrouwen en religieuze leiders doen actief mee. JISRA bracht menselijkheid terug in het publieke debat.’

Vertrouwen winnen in een gepolariseerde context is geen vanzelfsprekendheid. Met welke scepsis of weerstand werden jullie geconfronteerd bij de start van JISRA?

Nejat: ‘In 2021 was het wantrouwen groot. In sommige regio’s mochten we het woord ‘interreligieus’ niet gebruiken. Mensen dachten dat we hen wilden bekeren. Pas toen we religieuze geleerden uit hun eigen gemeenschap betrokken, begon het vertrouwen te groeien.’
Honelegn: ‘Vooral in islamitische regio’s vreesde men christelijke beïnvloeding. Toen het Ministerie van Vrede het programma ging ondersteunen, veranderde de houding snel. Hun steun was cruciaal voor de acceptatie.’

Projecten eindigen, maar impact moet blijven. JISRA loopt tot eind 2025. Hoe zorgen jullie voor de toekomstbestendigheid?

Nejat: ‘We hebben interreligieuze netwerken opgezet en trainen jongeren en vrouwen als vredesambassadeurs. Via preken en social mediacampagnes blijft de boodschap levend. JISRA is ingebed in het werk van het Ethiopian Interfaith Forum, waarin tien religieuze organisaties samenwerken.’
Honelegn: ‘We werken samen met religieuze en overheidsinstanties. Als het project stopt, zetten lokale structuren het voort. Jongeren en religieuze leiders zijn opgeleid om verantwoordelijkheid te nemen. De overheid verandert misschien, maar deze netwerken blijven bestaan.’ 

Welke lessen kunnen wij in Nederland hieruit trekken?

Nejat: ‘Betrek álle groepen, ook degenen die kritisch of moeilijk te bereiken zijn. Uitsluiting leidt tot radicalisering. Echte verandering komt pas als mensen zich gehoord voelen.'
Honelegn: “Bewustwording over manipulatie is belangrijk. Hoewel religies vaak vrede prediken, is blijvende stabiliteit waarschijnlijker wanneer vredesopbouw gepaard gaat met het verbeteren van levensomstandigheden. Economische problemen maken het makkelijker voor politieke leiders om gemeenschappen te misleiden en conflicten aan te wakkeren.’
Nejat: ‘En ook heel belangrijk: blijf het gesprek voeren. Niet één keer, niet drie keer, maar steeds opnieuw. Dialoog is geen eindpunt, het ís het proces.’

Tot slot, waren er momenten tijdens het JISRA-programma die jullie hoop gaven – of zelfs een grote glimlach op je gezicht toverden – waaruit bleek dat echte verandering mogelijk is?

Honelegn: ‘Ik herinner me een bezoek aan een gemeenschap waar imams en orthodoxe priesters vroeger nooit samen reisden. Dankzij JISRA gebeurde er iets bijzonders: een imam en een priester stapten samen op een bromfiets - beiden in hun kenmerkende kleding - en reden door het dorp. De mensen waren verbijsterd: ‘Wat gebeurt hier? Die twee samen, op één brommer?’ Die rit veranderde niet alleen hoe mensen elkaar zagen, maar ook hoe ze dachten. Het liet zien dat uiterlijke verschillen, zoals geloofskleding, geen belemmering hoeven te zijn voor verbinding. Die gedeelde, vreedzame rit doorbrak het wantrouwen. Het was geen officiële bijeenkomst of formele dialoog, maar een simpele daad van nabijheid en wederzijds respect. En juist dat raakte mensen, het gaf hen een gevoel van menselijkheid en herkenning.’
Nejat: ‘We organiseren maandelijkse interreligieuze bijeenkomsten, en mensen die één keer komen, komen meestal terug. Ze nemen zelfs vrienden en familie mee. Eén keer bracht een vaste deelnemer haar moeder mee. Ik dacht: ‘Ze vindt de bijeenkomst echt mooi als ze haar moeder meeneemt.’ Later vertelde mijn collega dat de moeder was meegekomen omdat zij zich zorgen maakte en wilde weten wat haar dochter daar zo leuk vond. Ze zei: ‘Ik was bezorgd om mijn kind, en ik wilde weten waar ze naartoe gaat.’ Aan het einde van het evenement zei de moeder: ‘Dit is echt goed. Ik ben van gedachten veranderd. Mijn dochter mag blijven komen.’ Toen besefte ik dat ons programma echt impact heeft. Het bouwt vertrouwen op en verandert hoe mensen denken.’